گزارش کارشناسی «نقشه اجتماعی فراغت در تبریز؛ الگوها، گروه‌های اجتماعی، محلات، نابرابری‌ها و دلالت‌های سیاست شهری» از سوی مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی کلان‌شهر تبریز منتشر شد. این گزارش با تحلیل الگوهای فراغتی شهروندان، نشان می‌دهد که مسئله اصلی فراغت در تبریز فقط میزان وقت آزاد نیست، بلکه دامنه انتخاب‌های در دسترس گروه‌ها و محلات مختلف نیز اهمیت دارد.

داده‌های مورد استفاده در آن از پیمایش «سنجش مصرف فرهنگی شهروندان تبریز به تفکیک خوشه‌های محلات» استخراج شده که 1290 نفر از شهروندان ۱۵ ساله و بیشتر را در ۳۳ خوشه محله‌ای پوشش داده است. در تحلیل داده‌ها، سه مفهوم «مشارکت»، «شدت» و «تنوع» فعالیت‌های فراغتی از یکدیگر تفکیک شده‌اند.

یافته‌های گزارش نشان می‌دهد فراغت در تبریز ماهیتی پررنگ از معاشرت و باهم‌بودن دارد. مهمانی با مشارکت ۸۷ درصدی، رستوران با ۸۴ درصد، گردش در پاساژها و مراکز خرید با ۸۱٫۷ درصد، طبیعت‌گردی با ۷۸٫۶ درصد و استفاده از پارک با ۷۴٫۸ درصد، فراگیرترین فعالیت‌های فراغتی شهروندان به شمار می‌روند. همچنین ۷۱٫۴ درصد پاسخ‌گویان طی سال گذشته سفر داشته‌اند، ۶۸٫۸ درصد ورزش می‌کنند و ۶۷٫۸ درصد نیز به باغ یا روستای خود رفت‌وآمد دارند.

در مقابل، میزان مراجعه به نهادهای رسمی فرهنگی محدودتر است؛ به‌طوری‌که مشارکت در سینما ۳۰٫۲ درصد و در تئاتر حدود ۱۸٫۵ درصد گزارش شده است. با این حال، گزارش تأکید می‌کند که این ارقام نباید به معنای پایین‌بودن مصرف فرهنگی تلقی شود؛ زیرا مصرف فیلم و سریال در خانه، تلفن همراه و پلتفرم‌های دیجیتال بسیار گسترده‌تر است. این وضعیت از انتقال بخشی از مصرف فرهنگی از فضاهای رسمی به محیط خانه و رسانه‌های دیجیتال حکایت دارد.

بر اساس این مطالعه، تفاوت میان گروه‌های اجتماعی را نمی‌توان تنها با درآمد توضیح داد. سن، مرحله زندگی، تحصیلات، جنسیت، وضعیت شغلی، شبکه روابط اجتماعی، خاستگاه و دسترسی فضایی، هرکدام بر بخشی از سبد فراغتی شهروندان اثر می‌گذارند. جوانان و دانشجویان بیشتر به فضاهای شهری، فرهنگی و معاشرت‌های انتخابی گرایش دارند؛ متأهلان سهم بیشتری از فراغت خود را در قالب فعالیت‌های خانوادگی تجربه می‌کنند و افزایش تحصیلات نیز با تنوع بیشتر سبد فرهنگی و فراغتی همراه است.

درآمد بیش از همه بر فعالیت‌های هزینه‌بر و نیازمند جابه‌جایی، مانند سفر، اثر می‌گذارد؛ اما در فعالیت‌هایی نظیر کافه‌رفتن، سینما و کتاب‌خوانی، رابطه‌ای یکسان و مستقیم با درآمد مشاهده نشده است. به بیان گزارش، «پول امکان بعضی فراغت‌ها را می‌خرد، اما سبک فراغت را به‌تنهایی نمی‌سازد.»

تحلیل محله‌ای این پژوهش نیز به‌جای رتبه‌بندی محلات، بر ترسیم «شناسنامه فراغتی» هر خوشه تأکید دارد. نتایج نشان می‌دهد برخی محلات دارای سبد شهری، فرهنگی و ورزشی متنوع‌اند؛ در برخی دیگر، فراغت خانوادگی و استفاده از فضاهای عمومی برجسته‌تر است و گروهی از محلات نیز پیوند بیشتری با باغ، روستا و شبکه‌های خاستگاهی دارند. ازاین‌رو، پایین‌بودن مشارکت در یک فعالیت مانند کافه یا سینما، به‌تنهایی نشانه فقر فراغتی یک محله نیست.

گزارش برای توضیح این تفاوت‌ها مفهوم «سرمایه فراغتی» را مطرح می‌کند؛ مفهومی متشکل از وقت، توان اقتصادی، سرمایه فرهنگی، شبکه دوستان و خانواده، امکان جابه‌جایی، دسترسی به فضاها و برخورداری از باغ یا پیوند با روستا. بر این اساس، نابرابری فراغتی در سه سطح نابرابری در وقت آزاد، نابرابری در دسترسی و نابرابری در تنوع انتخاب‌ها شکل می‌گیرد.

در بخش سیاستی، این مطالعه پیشنهاد می‌کند مدیریت شهری از تمرکز صرف بر تعداد جشن‌ها و برنامه‌ها به سمت افزایش کیفیت و تنوع فرصت‌های روزمره حرکت کند. طراحی پارک‌ها، میدان‌ها و پیاده‌راه‌ها برای نشستن، گفت‌وگو و ماندن، ایجاد فضاهای معاشرتی کم‌هزینه و غیرتجاری، توجه به نیازهای جوانان، زنان، سالمندان و خانواده‌ها و سنجش واقعی فاصله، هزینه، امنیت و امکان دسترسی به خدمات، از مهم‌ترین توصیه‌های گزارش است.

همچنین پیشنهاد شده است در کنار سرانه‌های متعارف فضای سبز، فرهنگی و ورزشی، «شاخص سبد فرصت‌های فراغتی محله» نیز تدوین شود. این شاخص باید نشان دهد شهروندان هر محله در فاصله و هزینه‌ای قابل قبول، به چند نوع انتخاب واقعی، ایمن و قابل استفاده دسترسی دارند.

جمع‌بندی گزارش آن است که فراغت در تبریز پدیده‌ای «چندمنبعی، چندمکانی و لایه‌لایه» است و سیاست عدالت‌محور نباید همه محلات و گروه‌ها را به سوی یک الگوی واحد سوق دهد. در گزاره پایانی این مطالعه آمده است: «شهر خوب از منظر فراغت، شهری نیست که بیشترین برنامه را برگزار می‌کند؛ شهری است که بیشترین دامنه انتخاب ایمن، در دسترس، متنوع و قابل پرداخت را برای گروه‌های مختلف فراهم می‌کند.»

برای مطالعه متن کامل این گزارش، می‌توانید با مراجعه به صفحه گزارش وب‌سایت مرکز، نسخه دیجیتال آن را دانلود کنید.