پدیدۀ انفعالِ مخاطب به‌طور کلی به دو دلیل عمده بروز پیدا می‌کند: دستۀ اول عوامل ناآگاهانه هستند که این عوامل شامل بارِ محیطی مضاعف (وجود محرک‌های زیاد در محیط که فرد را نسبت به مشکلات بی‌تفاوت می‌کند)، قابلیت پایین محیط (کیفیت پایین محیط در برقراری ارتباط با مخاطب) و انتظاراتِ کم از محیط است. در اینجا فقر یکی از دلایلِ اصلی پایین بودن انتظارات افراد از محیط زندگی است. دستۀ دوم عوامل آگاهانه هستند که این عوامل شامل عادت کردن به محرک‌های محیطی (طبق قانون وبر-فچنر، با گذشت زمان تأثیر یک محرک بر فرد کمتر می‌شود)، عدم حس مالکیت، درماندگی و پذیرش شرایط و انکار وضعیت است. عدم احساس تعلق و ناتوانی در تغییر شرایط، فرد را به یک تماشاچی بیگانه تبدیل می‌کند. این عوامل باعث می‌شوند که افراد نسبت به محرک‌های ناخوشایند محیطی واکنشی نشان ندهند و در ارتقای محیط مشارکت نکنند، که این امر به تدریج منجر به کاهش کیفیت کلی و به خطر افتادن سلامت آن‌ها می‌شود.

پژوهش حاضر در تلاش است تا با بررسی و مطالعه مبانی نظری صاحب‌نظران و پژوهشگران پیشین، به کیفیات محیطی مؤثر بر بروز پدیده انفعال حاشیه‌نشینانِ ساکن در پهنۀ شمالی تبریز دست یابد. پس از استخراج کیفیات محیطی از مفاهیم موجود، این پژوهش به تحلیل آن‌ها از طریق مدل‌سازی معادلات ساختاری با استفاده از داده‌های جمع‌آوری‌شده از طریق پرسشنامه در پهنه ناکارآمد شمالی تبریز خواهد پرداخت. در نهایت، انتظار می‌رود میزان تأثیرگذاری هر یک از کیفیات محیطی مرتبط در این منطقه از شهر تبریز مشخص شود. هدف اصلی این نوشتار، دستیابی به مهم‌ترین کیفیات محیطی است که وجود یا عدم وجود آن‌ها سبب بروز پدیدۀ بی‌حسی افراد ساکن در محلات با سطح اقتصادی پایین نسبت به محیط شهری می‌شود و در نهایت، راهکارهایی برای بهبود شرایط ارائه خواهد شد.

بنابراین جامعۀ آماریِ این پژوهش، ساکنان محلات پهنه حاشیه‌نشین و غیررسمی شمالی شهر تبریز بوده و با روش نمونه‌گیری در دسترس -که طیِ آن در چارچوب تعداد و حجم نمونه، افراد به طور اتفاقی انتخاب می‌شوند- انجام خواهد شد. اطلاعات به دست آمده با استفاده از روش چند متغیرۀ الگوسازی معادله‌های ساختاری مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهند گرفت. این روش به صورتی ترکیبی از تحلیل عاملی و تحلیل مسیر بهره می‌گیرد. مزیت اصلی استفاده از روش الگوسازی معادله‌های ساختاری، ارزیابی همزمان روابط چندگانه و روابط وابستگی آنها، تحلیل روابط وابستگی در متغیرهای پنهان و بهبود برآورد آماری با درنظر گرفتن خطای اندازه‌گیری است.

نتایجِ مورد انتظار از این پژوهش بدین شرح است:

شناسایی کیفیت‌های محیطی مؤثر بر بروز پدیده انفعال محیطی

1. استخراج شاخص‌ها و مؤلفه‌های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی که بیشترین تأثیر را بر شکل‌گیری انفعال محیطی در سکونتگاه‌های غیررسمی دارند.
2. تعیین عوامل اولویت‌دار از دیدگاه ساکنان پهنه حاشیه‌نشین شمال تبریز.

مدل‌سازی روابط علی میان کیفیت محیط و انفعال محیطی

1. طراحی و اعتبارسنجی مدل مفهومی پژوهش بر اساس داده‌های میدانی و آزمون آن با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM).
2. ارائه نتایج آماری معتبر که رابطه متغیرهای مستقل (کیفیات محیطی) و متغیر وابسته (انفعال محیطی) را نشان دهد.
3. ارائه راهکارهای بهبود کیفیت محیطی در سکونتگاه‌های غیررسمی
4. تدوین راهکارهای کاربردی برای کاهش سطح انفعال ساکنان و افزایش مشارکت آنان در بهبود شرایط زیست‌محیطی.
5. ارائه پیشنهادهایی برای ارتقای کیفیت کالبدی (بهبود زیرساخت‌ها، دسترسی به خدمات، ایمنی محیطی) و کیفیت اجتماعی (تقویت حس تعلق، افزایش سرمایه اجتماعی).

توسعۀ ادبیات نظری در حوزه انفعال محیطی

1. تکمیل چارچوب نظری در زمینه رابطه انسان و محیط در بافت‌های غیررسمی ایران.
2. غنی‌سازی مبانی علمی برای پژوهش‌های آتی در حوزه روانشناسی محیطی و برنامه‌ریزی شهری.

مجریان طرح خانم‌ها زهرا شاهی حق و مهشید میجانی بوده و با اعتبار 45 میلیون تومان در مدت زمان 6 ماه اجرا می‌شود.

راهنمایی این طرح بر عهدۀ لاله رشاد و مینو قره‌بیگلو و نظارت این طرح نیز بر عهده آقای احد ابراهیم‌پور خواهد بود.