طرح پژوهشی «ارزیابی ریسک سلامتی ناشی از مواجهه تنفسی با میکروپلاستیک‌های هوایی در ساکنان مناطق پرترافیک شهری تبریز» با هدف شناسایی منابع و مسیرهای مواجهه شهروندان، بررسی پیامدهای احتمالی سلامت و تدوین راهکارهای مبتنی بر شواهد برای مدیریت شهری طراحی شده است. در این طرح، داده‌های محیطی، اطلاعات جمعیت‌شناختی و رفتاری، علائم خودگزارش‌شده سلامت و مدل‌های یادگیری ماشین به‌صورت یکپارچه تحلیل می‌شوند.

میکروپلاستیک‌ها ذرات پلاستیکی کوچک‌تر از پنج میلی‌متر هستند که از منابع مختلف وارد آب، خاک و هوا می‌شوند. در مناطق پرترافیک شهری، سایش لاستیک، لنت ترمز و سطح آسفالت، انباشت پسماندهای پلاستیکی و بازگشت ذرات رسوب‌کرده به هوا می‌تواند از منابع انتشار این آلاینده‌ها باشد. این ذرات پس از تجمع در گردوغبار خیابانی، ممکن است به فضاهای مسکونی نیز منتقل شوند و زمینه مواجهه تنفسی شهروندان را فراهم کنند.

با وجود افزایش مطالعات جهانی درباره میکروپلاستیک‌ها، بخش عمده پژوهش‌های پیشین بر محیط‌های آبی و خاکی متمرکز بوده و اطلاعات محدودی درباره مواجهه تنفسی جمعیت عمومی شهرها، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، وجود دارد. ازاین‌رو، مطالعه حاضر می‌کوشد بخشی از خلأ اطلاعاتی موجود درباره وضعیت میکروپلاستیک‌های هوایی در تبریز و ارتباط احتمالی آن با سلامت ساکنان مناطق پرترافیک را برطرف کند.

پژوهش به شیوه تحلیلی ـ مقطعی و با رویکردی چندوجهی انجام می‌شود. جامعه هدف آن، شهروندان ۱۸ تا ۶۵ ساله ساکن در سه پهنه پرترافیک تجاری، مسکونی و صنعتی یا نیمه‌صنعتی تبریز است. انتخاب نهایی محدوده‌های مطالعه با همکاری شهرداری تبریز و با استفاده از داده‌های رسمی ترافیک و اطلاعات مکانی صورت خواهد گرفت.

در بخش اجتماعی و سلامت، ۶۰۰ نفر از ساکنان، شامل ۲۰۰ نفر از هر پهنه، به روش تصادفی خوشه‌ای انتخاب می‌شوند. با استفاده از پرسش‌نامه‌های معتبر، میزان آگاهی و نگرش شهروندان نسبت به میکروپلاستیک‌های هوایی، رفتارهای حفاظتی مانند استفاده از ماسک و نحوه تماس با گردوغبار شهری و همچنین علائم خودگزارش‌شده تنفسی، پوستی، گوارشی و غددی بررسی خواهد شد. پزشک عضو تیم نیز بر طراحی و اعتبارسنجی بخش سلامت پرسش‌نامه و تفسیر نتایج مرتبط نظارت خواهد داشت.

نمونه‌برداری محیطی شامل ۴۵ نمونه گردوغبار خیابانی، ۹۰ نمونه گردوغبار خانگی، ۳۰ نمونه خاک سطحی و ۴۵ تا ۶۰ نمونه رسوب اتمسفری است. نمونه‌برداری در دو فصل گرم و سرد انجام می‌شود تا تغییرات فصلی و تأثیر شرایط جوی بر میزان انتشار و جابه‌جایی ذرات مشخص شود.

میکروپلاستیک‌های موجود در نمونه‌ها پس از استخراج، از نظر تعداد، اندازه، شکل و نوع پلیمر بررسی می‌شوند. برای شناسایی دقیق‌تر ذرات از روش‌های میکروسکوپی و دستگاه‌هایی مانند میکروسکوپ الکترونی، طیف‌سنجی مادون قرمز و رامان استفاده خواهد شد. همچنین دست‌کم ۷۰ درصد نمونه‌ها از نظر وجود فلزات سنگین مرتبط با ترافیک، از جمله سرب، کادمیوم، کروم، نیکل، مس و روی، تحلیل می‌شوند تا احتمال تشدید خطر در اثر حضور هم‌زمان میکروپلاستیک‌ها و فلزات سنگین ارزیابی شود.

یکی از ویژگی‌های اصلی این طرح، استفاده هم‌زمان از سیستم اطلاعات جغرافیایی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین مانند جنگل تصادفی و شبکه‌های عصبی است. این مدل‌ها با ادغام داده‌های محیطی، جوی، جمعیت‌شناختی، رفتاری و سلامت، برای شناسایی عوامل مؤثر بر مواجهه، پیش‌بینی سطح ریسک و تهیه نقشه توزیع فضایی مناطق پرخطر به کار گرفته خواهند شد.

از دیگر اهداف این پژوهش می‌توان به بررسی ارتباط حجم ترافیک و نوع کاربری شهری با غلظت و ترکیب میکروپلاستیک‌ها، شناسایی گروه‌های جمعیتی در معرض خطر بیشتر، ارزیابی سطح آگاهی عمومی و تهیه بانک اطلاعاتی میکروپلاستیک‌های هوایی در مناطق پرترافیک تبریز اشاره کرد.

انتظار می‌رود نتایج این مطالعه، ضمن ارائه تصویری روشن‌تر از وضعیت مواجهه شهروندان با میکروپلاستیک‌های هوایی، زمینه تدوین سیاست‌های مؤثرتر در حوزه مدیریت ترافیک، کنترل گردوغبار شهری، مدیریت پسماندهای پلاستیکی، آموزش عمومی و حفاظت از سلامت شهروندان را فراهم سازد. نقشه‌های خطر، بانک اطلاعاتی محیطی و پیشنهادهای سیاستی، از مهم‌ترین خروجی‌های پیش‌بینی‌شده این طرح پژوهشی خواهند بود.

مجری طرح خانم فرزانه بقال اصغری بوده و با اعتبار 175 میلیون تومان در مدت زمان 12 ماه اجرا می‌شود.

نظارت این طرح نیز بر عهده آقای محمدحسن سربازان خواهد بود.