با آغاز فصل سرما و نزدیک‌شدن به روزهای سرد زمستان در تبریز، موضوع سگ‌های بلاصاحب، به یکی از مسائل مورد توجه افکار عمومی و رسانه‌ها تبدیل می‌شود؛ مسئله‌ای شهری که در کنار نگرانی‌های شهروندان درباره بهداشت عمومی و ایمنی، پرسش‌هایی جدی درباره شیوه‌های مدیریت، مسئولیت دستگاه‌های متولی و ضرورت اتخاذ راهکارهای پایدار مطرح می‌کند. در چنین شرایطی، بررسی دیدگاه شهروندان و کارشناسان می‌تواند به روشن‌شدن ابعاد مسئله و فاصله‌گرفتن از واکنش‌های مقطعی کمک کند.

در همین راستا، گزارش پژوهشی «مدیریت سگ‌های پرسه‌زن در تبریز؛ تحلیل تلفیقی دیدگاه شهروندان و خبرگان با تأکید بر مسئولیت و پاسخگویی نهادی» که در مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی کلان‌شهر تبریز تهیه شده است، با بررسی دیدگاه‌های ۷۷۳ شهروند و ۱۸ خبره، تصویری از نگرانی‌ها، دیدگاه‌ها و راهکارهای مورد توجه مردم و متخصصان برای مدیریت این مسئله ارائه می‌دهد.

نتایج یک پژوهش شهری نشان می‌دهد شهروندان تبریزی خواهان کنترل و مدیریت علمی سگ‌های بلاصاحب هستند؛ راهکارهایی که آموزش، کنترل زاد و ولد، واکسیناسیون، جمع‌آوری هدفمند و اصلاح رفتارهای انسانی را در بر می‌گیرد.

مسئله سگ‌های بلاصاحب در تبریز، فراتر از یک موضوع خدمات شهری، به یکی از مسائل مرتبط با سلامت عمومی، محیط‌زیست شهری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی تبدیل شده است. گزارش تخصصی «مدیریت سگ‌های پرسه‌زن در تبریز؛ تحلیل تلفیقی دیدگاه شهروندان و خبرگان با تأکید بر مسئولیت و پاسخگویی نهادی» که از سوی مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی کلان‌شهر تبریز تهیه شده، با بررسی دیدگاه ۷۷۳ شهروند و تلفیق آن با یافته‌های پژوهشی ۱۸ نفر از خبرگان، تصویری چندبعدی از این مسئله و راهکارهای مواجهه با آن ارائه می‌دهد.

مواجهه مکرر شهروندان با سگ‌های بلاصاحب

بر اساس نتایج پیمایش، حدود ۶۰ درصد پاسخ‌دهندگان دست‌کم سه بار در هفته با سگ‌های بلاصاحب مواجه می‌شوند. این میزان مواجهه نشان می‌دهد که موضوع برای بخش قابل‌توجهی از شرکت‌کنندگان، تجربه‌ای تکرارشونده در زندگی روزمره است. نگرانی اصلی شهروندان نیز بیش از هر چیز به سلامت و بهداشت عمومی مربوط می‌شود.

با این حال، اهمیت مسئله در نگاه شهروندان لزوماً به معنای حمایت گسترده از حذف فیزیکی سگ‌ها نیست. یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که پاسخ‌دهندگان، در مجموع، به راهکارهای مدیریتی و غیرتهاجمی، از جمله آموزش عمومی، کنترل زاد و ولد، عقیم‌سازی، واکسیناسیون، جمع‌آوری هدفمند و انتقال به پناهگاه گرایش بیشتری دارند. نگرش نسبت به معدوم‌سازی نیز در میان گروه‌های مختلف اجتماعی یکسان نیست.

زباله و رفتارهای انسانی؛ بخشی از معادله مدیریت

یکی از یافته‌های مهم پژوهش آن است که شهروندان، مسئله سگ‌های بلاصاحب را صرفاً به حضور این حیوانات در محیط شهری محدود نمی‌کنند. از نگاه پاسخ‌دهندگان، مدیریت نامناسب پسماند، رهاسازی سگ‌های صاحبدار، غذارسانی نامناسب و برخی رفتارهای انسانی نیز در شکل‌گیری یا تشدید وضعیت موجود نقش دارند.

این یافته بر ضرورت توجه هم‌زمان به مدیریت پسماند، کنترل منابع غذایی در محیط شهری و ترویج مسئولیت‌پذیری صاحبان حیوانات تأکید می‌کند. بر این اساس، مداخلات اجرایی زمانی می‌توانند اثربخشی پایدارتری داشته باشند که علاوه بر عملیات جمع‌آوری، عوامل مؤثر بر تداوم مسئله را نیز هدف قرار دهند.

خلأ آموزشی؛ یافته‌ای قابل‌توجه در پیمایش

در بخش آموزش، گزارش از شکافی جدی خبر می‌دهد. از مجموع پاسخ‌دهندگان، ۷۱۲ نفر، معادل ۹۲.۷ درصد، اعلام کرده‌اند که هیچ آموزشی در زمینه مدیریت سگ‌های بلاصاحب دریافت نکرده‌اند. همچنین آموزش از طریق سازمان‌های شهری، مدارس یا محل کار عملاً در میان پاسخ‌های گزارش‌شده جایگاهی نداشته است.

این نتیجه، ضرورت طراحی برنامه‌های آموزشی مستمر و هدفمند را برجسته می‌کند؛ برنامه‌هایی که بتوانند نحوه مواجهه مسئولانه با حیوانات، مسئولیت صاحبان سگ‌ها، پیامدهای رهاسازی و نقش مدیریت صحیح پسماند را برای شهروندان تبیین کنند.

شهرداری مسئول اصلی است؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند مسئله را حل کند

پیمایش شهروندان نشان می‌دهد ۸۰ درصد پاسخ‌دهندگان شهرداری را مسئول مدیریت سگ‌های بلاصاحب دانسته‌اند. پس از آن، منابع طبیعی و محیط‌زیست با ۷۴ درصد، شبکه بهداشت با ۵۳ درصد، نیروی انتظامی با ۳۴ درصد، دامپزشکی با ۳۳ درصد، فرمانداری با ۲۶ درصد و سازمان‌های مردم‌نهاد با ۲۲ درصد قرار گرفته‌اند. قوه قضائیه نیز از سوی ۱۰ درصد پاسخ‌دهندگان به‌عنوان یکی از نهادهای مسئول معرفی شده است.

در عین حال، ۷۰ درصد پاسخ‌دهندگان بر ضرورت همکاری چند سازمان تأکید کرده‌اند. از آنجا که امکان انتخاب چند پاسخ در این پرسش وجود داشته، مجموع درصدها از ۱۰۰ درصد بیشتر است.

این نتایج نشان می‌دهد که اگرچه شهرداری در نگاه عمومی مسئول اصلی مدیریت این مسئله است، شهروندان حل آن را صرفاً در چارچوب عملکرد یک دستگاه نمی‌بینند. گزارش کارشناسی نیز با تأکید بر نقش عوامل بهداشتی، دامپزشکی، محیط‌زیستی، اجتماعی و مناطق پیرامونی، خواستار تقسیم مسئولیت روشن و پاسخگویی قابل سنجش میان دستگاه‌های ذی‌ربط است.

از شمارش سگ‌های جمع‌آوری‌شده تا سنجش نتایج واقعی

جمع‌بندی گزارش مرکز پژوهش‌های شورای شهر تبریز بر یک تغییر رویکرد اساسی تأکید دارد: موفقیت مدیریت شهری نباید صرفاً با تعداد سگ‌های جمع‌آوری‌شده سنجیده شود، بلکه باید کاهش پایدار جمعیت و تراکم سگ‌های پرسه‌زن، کاهش کانون‌های پرخطر و مخاطرات بهداشتی و بهبود پوشش واکسیناسیون نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.

بر اساس این گزارش، مدیریت علمی مسئله مستلزم ایجاد بانک اطلاعاتی قابل اتکا، تأمین منابع مالی مشخص، شفافیت قراردادهای پیمانکاری، افزایش نقش مناطق شهرداری، آموزش عمومی و همکاری هماهنگ دستگاه‌های مسئول است. همچنین، نقش شهرها و روستاهای پیرامونی تبریز در رهاسازی، تولیدمثل و جابه‌جایی سگ‌ها باید در برنامه‌ریزی‌های مدیریتی مورد توجه قرار گیرد.

یافته‌های این پژوهش در مجموع نشان می‌دهد که شهروندان تبریزی خواهان کاهش مسئله و مخاطرات ناشی از آن هستند؛ اما راه‌حل پایدار را باید در ترکیبی از مداخلات علمی، مدیریت محیط شهری، اصلاح رفتارهای انسانی و پاسخگویی نهادی جست‌وجو کرد؛ رویکردی که به‌جای تمرکز صرف بر عملیات جمع‌آوری، دستیابی به نتایج قابل اندازه‌گیری و پایدار را در مرکز سیاست‌گذاری شهری قرار می‌دهد.

منبع: گزارش تخصصی «مدیریت سگ‌های پرسه‌زن در تبریز؛ تحلیل تلفیقی دیدگاه شهروندان و خبرگان با تأکید بر مسئولیت و پاسخگویی نهادی»، مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی کلان‌شهر تبریز، شماره ۲۴۲-۳-۱۰، تاریخ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵.