کتاب «سیر تحول پیکربندی‌های فضایی شهر تاریخی تبریز» که حاصل کلاس‌های آموزشی ویژه کارشناسان و مدیران شهری کلانشهر تبریز است، توسط مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر تبریز، در راستای اطلاع‌رسانی و انتقال نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در این مرکز، منتشر و در اختیار جامعه علمی و مدیریت شهری قرار گرفته است.

نویسنده این اثر، خانم ساناز جعفرپور ناصر، عضو هیئت علمی دانشگاه ارومیه است و آقای دکتر محمدرضا عیوضی نیز به‌عنوان ناظر علمی، بر این اثر نظارت داشته است. این کتاب به بررسی روند دگرگونی‌های کالبدی و فضایی شهر تبریز از دوران باستان تا دوره معاصر می‌پردازد و بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی، منابع مکتوب تاریخی و نقشه‌های متعدد تهیه شده است.

بر اساس محتوای این کتاب، سکونت در محدوده فعلی تبریز به هزاره‌های اول و دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد. در آن دوره، نظام سکونتی به صورت منظومه‌ای از قلعه‌ها و روستاها، تحت تابعیت یک یا چند قلعه نظامی، شکل گرفته بود. این الگو تا اواسط قرن دوم هجری قمری تداوم داشت و پس از آن، با شکل‌گیری هسته کهن شهری، تحولی اساسی در پیکربندی فضایی شهر رخ داد.

در دوره‌های بعدی، به‌ویژه با پایتخت شدن تبریز در عهد ایلخانان، شهر به‌سرعت در خارج از باروی قدیم گسترش یافت و محلات و شهرک‌های اقماری شکل گرفتند. این کتاب به تفصیل، این تحولات و جریان‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مؤثر بر آنها را بررسی کرده و نشان می‌دهد که شهر تبریز چگونه در واکنش به شوک‌های محیطی، از جمله زمین‌لرزه‌های مهیب، همواره توانایی بازآفرینی و انطباق با شرایط جدید را داشته است.

در دوره ترکمانان، با احداث ارسن حکومتی صاحب‌آباد و میدان وسیع آن، سازمان فضایی شهر دستخوش تغییرات بنیادین شد. در دوره قاجار نیز باروی نجفقلی‌خانی بر اساس الگوی باروی قدیم (روادی) بازسازی شد. این اثر با بهره‌گیری از نقشه‌های تاریخی، از جمله نقشه دارالسلطنه قراجه‌داغی، و همچنین عکس‌های هوایی دوره پهلوی، تصویری روشن از توالی تحولات شهری تبریز طی هزاره‌های اخیر ارائه می‌دهد.

این کتاب به‌عنوان منبعی معتبر برای شناخت هویت تاریخی ـ فضایی تبریز، برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان، از جمله مدیران و برنامه‌ریزان شهری، دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های شهرسازی، معماری، باستان‌شناسی و تاریخ، و همچنین علاقه‌مندان به میراث فرهنگی و تاریخ تبریز، مفید و کاربردی خواهد بود.