در تاریخ اسناد وزارت خارجه می‌خوانیم که میرزا سعیدخان انصاری گرمرودی که بعدها کاتب و نویسنده دربار شاهنشاهی ناصرالدین شاه در تهران شد چند روزی در کاروانسرای مشهدی محمدعلی (امجدپور فعلی) باسمنج، در جوار مسجد چشمه -که قناتی روان از قسمت اپیک‌یولی می‌گذشت- اتراق کرده بود و به‌ دنبال رفتن ناصرالدین‌شاه و میرزا تقی‌خان فراهانی (امیرکبیر) از تبریز به تهران بود. تا کارنامه و استعداد‌ها و نوشته‌های زیبای خود را به آنها نشان دهد و خود را در بین تصمیم‌گیرندگان قاجار در مملکت‌داری قرار دهد. ۱۸۲ سال پیش یعنی در سال ۱۲۶۴ هجری قمری ناصرالدین‌شاه و امیرکبیر برای عزیمت به تهران به باسمنج رسیدند و اعوان و انصار و بزرگان باسمنج سفره انعام در قوناق ائوی در باغچه زنده یاد حاج محمدباقر باسمنجی برپا کردند در این هنگام این جوان روستازاده گرمرودی اطراف شهر میانه کنونی از کاروانسرا محل اقامت، خود را به کاروان شاه رساند و خط و کتابت خوشنویسی‌شدۀ خود را به امیرکبیر در باسمنج نشان داد. امیرکبیر ربط و خط و تسلط بر خواندن و نوشتن به زبان ترکی، عربی و فارسی این جوان را پسندید و با کاروان خود به تهران برد. ابتدا میرزا سعید خان انصاری گرمرودی -که بعدها بعنوان کاتب و منشی امیرکبیر در تهران در کاخ سلطنتی قاجار شروع به کار کرد- با نشان دادن فطانت و کیاست و هوشمندی خود به وزارت خارجه منتقل شد و دو بار وزیر خارجه ایران عهد ناصری شد که مجموعاً ۲۵ سال طول کشید. در اسناد وزارت خارجه می‌خوانیم: دوره اول وزارت خارجه میرزا سعیدخان مؤتمن‌الملک از ۱۲۶۹ تا ۱۲۹۰ ه‍.ق -یعنی بیش از بیست‌و‌یک سال- طول کشید تا آنکه میرزا حسین‌خان سپهسالار پس از افتادن از صدارت از طرف ناصرالدین‌شاه به وزارت خارجه منصوب شد و میرزا سعیدخان به تولیت آستان قدس رضوی رفت.

ميرزا سعيدخان انصاری وزير خارجه ناصرالدين شاه موسوم به میرزا سعیدخان انصاری ملقب به مؤتمن‌الملک (۱۲۳۱–۱۳۰۱ قمری) وزیر امور خارجه ایران در عصر ناصرالدین‌شاه قاجار بود. این شخص ابتدا از ملاهای خوشنویس و فاضل گرمرود آذربایجان و به «ملا محمدسعید انصاری» معروف بود. در ذی‌القعده ۱۲۶۴ ه‍.ق که ناصرالدین‌شاه به همراهی میرزا تقی‌خان امیرنظام از تبریز برای جلوس به تهران می‌آمد، ملا محمد سعید در قریه باسمنج برای تقدیم عرض حالی به خدمت امیر رسید. امیر چون خط و ربط او را پسندید وی را به خدمت خود گرفت و هنوز به تهران نرسیده او را منشی و کاتب اسرار خود کرد؛ چنانکه در تمام مدتی که امیر بر سر کار بود، یک قسمت از احکام و دستورهای او به خط خوشِ همین ملا سعید که بعدها میرزا سعید شد صادر می‌گردید. بعد از فوت میرزا محمدعلیخان شیرازی، وزیر دول خارجه -که در هجدهم ربیع‌الثانی ۱۲۶۸ ه‍. ق مصادف با ۲۱ بهمن ۱۲۳۰ خورشیدی اتفاق افتاد- میرزا سعید از طرف ناصرالدین‌شاه به لقب خانی و دبیری مَهامِّ خارجه یا به اصطلاح امروزی به کفالت آن وزارتخانه منصوب شد و در ربیع‌الثانی ۱۲۶۹ ه‍.ق رسماً به وزارت خارجه برقرار گردید و بعدها لقب مؤتمن‌الملک یافت. دوره اول وزارت خارجه میرزا سعیدخان مؤتمن الملک از ۱۲۶۹ تا ۱۲۹۰ ه‍.ق یعنی بیش از بیست‌ویک سال طول کشید تا آن که میرزا حسین خان سپهسالار پس از افتادن از صدارت از طرف ناصرالدین شاه به وزارت خارجه منصوب شد و میرزا سعیدخان به تولیت آستانه رضوی رفت. در ۱۲۹۷ ه‍.ق پس از عزل سپهسالار بار دیگر مؤتمن‌الملک به وزارت خارجه برگشت و این بار در این مقام بود تا به سن هفتاد در سال ۱۳۰۱ ه‍. ق. در تهران وفات یافت.

میرزا سعید در انشاء و حسن خط و احاطه بر اشعار عربی و فارسی در عهد خود کم‌نظیر بود. وی در وزارت خارجه با هوشمندی تمام و با مشورت بزرگان سیاست پیشه تبریز و تهران، دست به اصلاحات وسیعی زد. سفرای باهوش و تحصیل کرده را به دول اروپا و آسیا و آمریکا فرستاد‌، اولین نظامنامه وزارت خارجه را نوشت، توجه به استقلال مملکت ایران را شرط اول فعالیت خود در وزارت خارجه قرار داد، تجارب دارالسلطنه تبریز را در وزارت خارجه حکمفرما کرد، کنسولگری‌های خارجی در تبریز دومین شهر بزرگ کشور را سر و سامان داد و در سفر‌های متعدد به تبریز به نقش این کنسولگری‌ها در رونق اقتصادی کشور تاکید داشت. وی قانون‌خواهی را شرط اول سامان دادن کشور کرد و توجه به آموزه‌های قرآن کریم و شریعت را شرط توسعه اجتماعی ایران می‌دانست. پس از وفاتِ وی، فرزندان سیاست‌پیشۀ این مرد فکورِ آذربایجان، وارد سیاست شد، که یکی از فرزندان این خاندان آذربایجانی علی‌قلی‌خان بود. وی ریاست هیات اعزامی ایران را به کنفرانس صلح «ورسای» عهده‌دار بود و وقتی وزیر خارجه بود، به بنای روابط ایران با شوروی در دوره پهلوی اول پرداخت.

علی‌قلی‌خان چهارمین فرزند میرزاحسن‌خان نائب‌الوزاره، که بعدها لقب مشاورالممالک یافت، یکی از شاخص‌ترین اعضای خاندان انصاری آذربایجانی است که نخست به‌عنوان وزیر امور خارجه در کنفرانس صلح ورسای در دولت حسن وثوق به ریاست هیئت اعزامی ایران عازم فرانسه برگزیده شد تا دعاوی ایران را در این کنفرانس مطرح کند. این ماموریتی مهم اما ناکام بود و در درجه دوم به‌عنوان سفیرکبیر ایران عازم شوروی شد و پایه‌گذار روابط ایران با دولت جدید انقلابی و منجر به عقد قرارداد مودت 1921 میان ایران و شوروی شد؛ قراردادی که ضمن بخشیدن بانک استقراضی به ایران، با لغو قراردادهای استعماری دوران روسیه تزاری تا مدت‌ها شیرینی بزرگی برای ایرانیان را رقم زد. فرزندان این خاندان تا اواخر دوره پهلوی در دستگاه دیپلماسی ایران نقش برجسته‌ای داشتند و در بلند کردن نام ایران در مجامع بین‌المللی سهم دارند؛ که بررسی نقش فرزندان این خاندان در دستگاه دیپلماسی و خدمات آنها به کشور در اسناد تاریخی وزارت خارجی ضبط و ثبت شده است. باید زوایای تاریخی و نقش آنها در توسعه عقلانیت و خرد جمعی و حاکمیت سیاست علمی و مطابق با حقوق بین‌الملل در دستگاه دیپلماسی ایران، دوره‌های قاجار و پهلوی اول مورد بررسی و مداقه قرار گیرد و تجارب ارزشمند این خاندان در سکان‌داریِ سیاست خارجی ایران و تنش‌زدایی و نحوه تعامل با دول بزرگ همواره مورد توجه دیپلمات‌های جوان کنونی کشورمان باشد.

نمونه‌ای از تأثیرات تاریخیِ فعالیت میرزا سعیدخان انصاری گرمرودی:

وی در راه‌اندازی کنسولگری‌های خارجی در تبریز پیشگام بود.

نماینده ایران در کنفرانس ورسای، و سفیران ایران در اروپا از این خاندان سیاست پیشه آذربابجانی بود.

در انتقال تجارب سیاسی و کشورداری دارالسلطنه تبریز به دستگاه دیپلماسی ایران نقش داشت.

به فرزندان آذربایجان در سکان‌داریِ وزارت خارجه توجه داشت؛ به‌طوری‌که سه وزیر خارجه و چندین سفیر در دول خارجی از خاندان انصاری، از خطه آذربایجان بودند.

با ایجاد تعامل عقلایی با دول بزرگ، سیاست تنش‌زدایی را پیش گرفت.

نویسنده این مطلب محمد فرج‌پور باسمنجی، عضو افتخاری انجمن ایرانی تاریخ است.